Hormonoterapia

13 marca 2018

Tylko w 2015 roku w Polsce postawiono 163 281 nowych rozpoznań chorób nowotworowych. To liczba porównywalna z liczbą wszystkich mieszkańców Bielska-Białej czy Bytomia. Na szczęście wielu osobom udaje się wygrać walkę z chorobą nowotworową – to między innymi zasługa wysokospecjalistycznej, skutecznej terapii, do której należy hormonoterapia.

Hormonoterapia nowotworów

Większość chorych kojarzy leczenie onkologiczne z zabiegami chirurgicznymi lub chemioterapią. Warto jednak pamiętać, że to nie jedyne dostępne sposoby terapii. Mamy do dyspozycji jeszcze inne metody – na przykład hormonoterapię. Nie jest to jednak sposób leczenia, który będzie dedykowany wszystkim schorzeniom, bowiem ma zastosowanie głównie w leczeniu tak zwanych nowotworów hormonozależnych. To duże ograniczenie. Jest to jednak terapia, którą stosuje się w leczeniu najczęstszych chorób onkologicznych u obu płci – zaliczamy do nich nowotwory piersi, gruczołu krokowego, raka trzonu macicy czy też raka tarczycy. Hormonoterapia jest jednym z rodzajów terapii systemowej – obok chemioterapii czy też terapii biologicznej. Terapia hormonalna w chorobie nowotworowej całkowicie różni się od innych sposobów leczenia systemowego. Często dłuższy jest okres odpowiedzi organizmu na leczenie (w porównaniu do leczenia cytotoksycznego), ale z kolei czas działania – efektywność – jest dłuższy. Dodatkowo hormonoterapia jest mniej toksyczna w porównaniu do klasycznego leczenia cytotoksycznego. U niektórych chorych stosuje się tego typu leczenie przed operacją chirurgiczną (hormonoterapia neoadiuwantowa).

Leczenie raka hormonami

Czy to właściwe stwierdzenie? W niektórych sytuacjach możemy tak powiedzieć, jednak nie zawsze to określenie jest poprawne. Dokładną odpowiedzią na to pytanie powinno być omówienie zasady działania hormonoterapii. Wyróżniamy działanie ablacyjne oraz addytywne. Jak łatwo się domyślić, to dwa zupełnie przeciwstawne mechanizmy. Ideą ablacji jest eliminacja lub zmniejszenie funkcjonowania konkretnego hormonu. Przeciwnie, mechanizm addytywny (addycja) polega na zwiększeniu stężenia konkretnego hormonu. Można więc śmiało powiedzieć, że hormonoterapia to „miejsce”, w którym spotyka się onkologia i endokrynologia w służbie leczenia nowotworów.

Terapia hormonalna w leczeniu raka

Skoro znane są już ogólne mechanizmy działania hormonoterapii, to warto wspomnieć również o grupach leków, które mają zastosowanie właśnie w tym sposobie leczenia. Leków jest wiele, jednak każdy z nich należy do konkretnej grupy farmakologicznej, która ma inny sposób działania – niektóre z nich działają typowo przeciwnowotworowo, a inne stosuje się także w leczeniu objawowym. Należą do nich na przykład glikokortykosteroidy (GKS), które mają szerokie zastosowanie w medycynie – również w onkologii. Działają przeciwobrzękowo, przeciwzapalnie, przeciwgorączkowo, przeciwuczuleniowo, a także stosuje się je w zespole wyniszczenia nowotworowego (kacheksja). Z uwagi na to jak często wykorzystywane są pewne grupy leków warto wspomnieć o antyestrogenach, które mają zastosowanie u chorych na raka piersi (z obecnymi receptorami estrogenowymi i/lub progesteronowymi). To bardzo częste schorzenie, obejmujące ponad 20 procent schorzeń onkologicznych wśród kobiet – niestety z roku na rok ilość zachorowań drastycznie wzrasta. Lekiem należącym do tej grupy jest tamoksifen, który ma szerokie zastosowanie – również jako leczenie uzupełniające. Nie jest to jednak lek idealny, bowiem podczas jego stosowania mogą pojawiać się poważne efekty uboczne. Jednym z nich jest przerost endometrium (inaczej: błona śluzowa macicy), co u części kobiet może spowodować wzrost ryzyka rozwoju raka trzonu macicy. Między innymi z tego powodu w trakcie leczenia (a także po leczeniu) tamoksyfenem konieczna jest okresowa (najlepiej co 6 miesięcy) kontrola u lekarza ginekologa. Kolejną grupą leków stosowaną w leczeniu nowotworów hormonozależnych są inhibitory aromatazy, które hamują enzym odpowiedzialny za przekształcanie androgenów w estrogeny. To leki, które podaje się jako leczenie uzupełniające, w zaawansowanej chorobie nowotworowej, a także u kobiet chorych na raka piersi w okresie pomenopauzalnym. Nieco inny efekt działania wykazują analogi gonadoliberyn (kolejna grupa leków stosowanych w hormonoterapii). Środki te wiążą się z odpowiednimi receptorami w obrębie przysadki. W wyniku ich działania dochodzi do zahamowania wytwarzania FSH (hormon folikulotropowy) i LH (hormon luteinizujący), w efekcie czego dochodzi do farmakologicznej kastracji. Środki tego typu stosuje się również u chorych na raka piersi oraz u mężczyzn zmagających się z rakiem prostaty. Warto jednak pamiętać, że to nie jedyna grupa leków stosowana właśnie w tej chorobie – używane są również antyandrogeny. Na uwagę zasługują także progestageny, które znajdują swoje zastosowanie w terapii raka trzonu macicy oraz w wyniszczeniu chorobą nowotworową (kacheksja). Oprócz wspomnianych grup leków w hormonoterapii zastosowanie mają także antagoniści gonadoliberyny oraz tyroksyna.

Hormonoterapia – skutki uboczne

Jak wspomniano wcześniej, hormonoterapia nie jest równie toksyczna jak chemioterapia, co nie oznacza, że nie jest pozbawiona działań niepożądanych. Należy pamiętać, że każdy pacjent cechuje się inną wrażliwością na konkretne leczenie i nie zawsze muszą występować poważne skutki uboczne. Jak wcześniej wspomniano w przypadku niektórych leków stosowanych w leczeniu nowotworu piersi istnieje zwiększone ryzyko zachorowania na raka trzonu macicy. Pozostałe skutki uboczne hormonoterapii obejmują między innymi wzrost ryzyka rozwoju choroby zakrzepowo zatorowej, zespołu metabolicznego, zaburzeń widzenia, czy też ogólne powodujące obniżenie jakości życia, jak osteoporoza, zaburzenia libido czy też problemy z płodnością. U niektórych pacjentów może pojawić się również zmiana wyglądu. Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie skutki uboczne muszą pojawić się u konkretnego pacjenta. Decyzja o włączeniu hormonoterapii do walki z chorobą onkologiczną jest podejmowana w oparciu o wynik badania histopatologicznego zmiany podejrzanej o charakter nowotworowy.